Tôi và Việt Anh xây dựng nhóm đọc thứ 6 là nhóm cộng đồng. Ai cũng có thể tham gia đọc. Từ người ít đọc, chưa có thói quen đọc đến người suy nghĩ sâu về các lĩnh vực chuyên môn trong cuộc sống. Đọc xong một chương hay một quyển sách, ai cũng có quyền chia sẻ quan điểm. Mọi người giúp đỡ lẫn nhau trong việc tìm ra cuốn sách về chủ đề họ quan tâm. Cứ như thế, trôi qua 6 năm, nhóm đọc thứ 6 đã trở thành không gian để cộng đồng chung sống qua việc cùng chiêm nghiệm bài học và cảm xúc sau khi đọc sách. Hiện tại,chúng tôi có nhóm 9-10 người thân thiết hay ngồi đọc chung. Mọi người luôn sẵn sàng cùng nhau thay đổi nguyên tắc, quy tắc và cách thức hoạt động của nhóm dựa trên tinh thần: cởi mở, chia sẻ, tôn trọng lẫn nhau.
Sự ra đời của nhóm đọc
Việt Anh rủ tôi ủ mưu thành lập nhóm đọc thứ 6 từ 2018. Lúc ấy, ở Sài Gòn cũng đã có nhiều nhóm đọc khác nhau nhưng hầu hết rất đặc thù, kín. Có mô hình người yêu cầu tham gia hiểu biết chuyên môn. Có mô hình phải đọc hết cuốn sách chứ không chỉ đọc 1 chương. Có mô hình thì đọc một dòng sách cố định thôi. Thuận theo thời thế, chúng tôi thiết kế cho Nhóm đọc thứ 6 vai trò không gian đọc mở dành cho cộng động. Ai vào đọc cũng được. Sinh viên muốn vô nghe ké cuốn sách mình đang đắn đo cũng được luôn. Mọi người tự quan sát thấy chúng tôi đọc. Ai thấy hay ho, quan tâm thì tự tham gia, tự nhận thức để thay đổi thông qua việc đọc.
Chắc vì không mời mọc gì nên hồi mở nhóm, chiều thứ 6 tuần nào cũng chỉ có tôi với Việt Anh (hiện là người điều phối chính các buổi đọc) tham gia. May lắm thì được thêm một người nữa xuất lúc có lúc không. Khi ấy, hai anh em nhìn nhau cười rồi bật phim lên vừa ngồi xem vừa bàn luận. Sau này khảo sát nhu cầu của người từng tham gia chúng tôi phát hiện: Buổi đọc chiều thứ 6 vắng vì người ta vừa tan làm. Chạy xe tắc đường, làm gì có tâm trạng mà ngồi đọc sách. Đúng ra phải đọc vào chiều Chủ Nhật. Thế là chúng tôi có thay đổi đầu tiên, chuyển buổi đọc từ thứ 6 sang chiều ngày cuối cùng trong tuần. Còn tên nhóm đọc thì vẫn giữ nguyên. Vô tình nó trùng với nhóm về kinh tế của Sài Gòn là “Nhóm tư vấn thứ 6” của thủ tướng Võ Văn Kiệt, có thầy Phan Chánh Dưỡng – chuyên gia kinh tế, giảng viên đại gọc Fullbright tham gia. Tôi chẳng biết nhóm này cho đến khi vào học thạc sĩ chính sách công ở Fullbright. Chuyện trùng trên thành ra câu chuyện vui của chúng tôi: “Nhóm mình trùng tên một cách vô tư với nhóm nổi tiếng nhất Sài Gòn haha”.
Mô hình đọc đa dạng & tự nguyện
Vài cuốn đầu tiên nhóm đọc xoáy vào chủ đề lịch sử, địa chính trị. Nó dài ngàn trang nên mọi người theo đọc vài ba buổi là biến mất tăm. Đến lúc đọc sách self-help thì mọi người tham gia đều đặn hơn. Có người theo đọc từng chương, có người theo đọc từ đầu đến cuối. Chúng tôi rút ra, cần đọc đa dạng dòng sách từ lịch sử, kinh tế, chính trị đến tâm lý, văn học, phát triển bản thân. Bởi mối quan tâm, sự ưu tiên khi đọc của mỗi người khác nhau, đọc xong thì mỗi người cũng có góc nhìn riêng biệt. Từ đấy, chúng tôi đúc kết được nguyên tắc vận hành chung buổi đọc: Nhóm gặp nhau đọc 1 cuốn sách trong 3 tuần. Ai thích theo đọc dòng sách, cuốn sách nào thì đăng ký tham gia đọc. Trong buổi đọc trực tiếp, Người điều phối sẽ chia mỗi người một chương sách. Mọi người đọc lần lượt theo thứ tự, đến hết buổi thì ngồi chia sẻ cảm xúc về phần vừa đọc. Cá nhân có thể đọc hết cuốn sách nếu trùng với sự quan tâm của mình, còn không thì chỉ cần đọc một chương thôi và đến nghe những người khác chia sẻ trong buổi đọc. Từ lúc thành lập đến này thì nhóm đọc thứ 6 đã cùng đọc hơn 60-70 cuốn sách (12 cuốn/năm). Khi có câu hỏi trong cộng đồng đọc, đề tài nào chúng tôi cũng có dẫn chứng, chuyện từ sách để đưa ra câu trả lời.
Chung sống trong nhóm đọc
Đối với việc bày tỏ quan điểm sau khi đọc, ban đầu cũng có mâu thuẫn, thảo luận biến thành phản biện. Lúc này, admin/người điều phối sẽ đưa lời nhắc: “Mình có ngược ý kiến của người kia thì khi chia sẻ mình cũng chỉ nói góc nhìn của mình. Không chỉ trích quan điểm của người khác. Mình chỉ phản biện trên quan điểm cuốn sách của tác giả vì mọi người đọc sách đều có quyền như thế. Quyền phản biện tác giả là đúng.” Nguyên tắc chung này đã kết nối hòa bình mọi người với nhau trong không gian nhóm. Chung sống trong nhóm đọc không phải chuyện mọi người cần có chung quan điểm, chung ý kiến. Đó là quá trình mọi người cùng thực hành, rút ra bài học cùng với nhau và sẵn sàng chịu thất bại để điều chỉnh cùng nhau. Không có gì là xấu, không có gì là tốt, không có gì là đúng hay sai.
Việc lắng nghe nhu cầu của nhau là cái tôi và mọi người khác đúc rút ra sau quá trình đọc Nonviolent Communication (Giao tiếp phi bạo lực). Ở mức độ cá nhân, tôi luôn áp dụng phương pháp này để không gây căng thẳng trong giao tiếp gia đình. Trong tranh luận, phải hiểu nhu cầu người kia (vợ, con, cha, mẹ) muốn gì chứ không phải câu nói của họ. Có khi choảng nhau tới tầm căng thẳng thì tôi phải dừng lại, đặt câu hỏi cho chính mình: “Thiệt sự mình đang có nhu cầu gì? Người tranh luận với mình đang có nhu cầu gì trong cuộc đàm thoại này?” Điều này giúp tôi không đẩy mâu thuẫn lên cao trào thành cuộc cãi lộn. Để vấn đề nó dừng lại ở vấn đề, không đi sâu vào mối quan hệ.
Có một anh chạy bộ cũng tôi, biết là tôi có nhóm đọc nên cũng quan tâm tham gia đọc cùng. Mấy buổi sau, anh chia sẻ: “Anh toàn đọc truyện tranh không hà, chưa bao giờ anh đọc sách này. Thấy Sơn đi chạy bộ chung thì tham gia chung thôi. Thế tự nhiên ghiền đọc những dòng khác nữa.” Sau này tôi cho anh mượn mấy cuốn sách chính trị đọc từ từ. Còn một chị khác ý làm giáo dục. Thì tọa đàm sau của cộng đồng khi đọc cuốn sách về kỹ năng, giáo dục đã mở ra thêm nhiều quan điểm cho chị ý quan sát. Cứ như thế, từ 2 người thành lập ban đầu, nhóm hiện tại đã có chục người thân thiết với nhau sau khi mọi người ra vô nhóm rất nhiều. Thành ra quy luật của nhóm đọc cũng luôn thay đổi để phù hợp cho cả những người thân thiết lẫn những người mới tham gia.
Buổi đọc hiện tại sẽ diễn ra theo tiến trình: Người tham giới thiệu bản thân, sở thích, sở ghét trước khi đọc đi kèm cuốn sách muốn giới thiệu rồi mới vào đọc. Sau khi đọc xong, mọi người sẽ chỉ chia sẻ trong 5 phút kèm đặt câu hỏi rồi nhường lượt cho người khác. Và khi đã đi hết một vòng, chúng tôi sẽ chọn 1 chủ đề liên quan đến cuốn sách ngồi bàn luận, nói chuyện cởi mở.
Ứng dụng mô hình
Nguyên tắc
Tính chất của nhóm đọc thứ 6 được tóm gọn trong ba cụm “Cởi mở, chia sẻ, tinh thần tôn trọng”. Vì là nhóm đọc cộng đồng, phi lợi nhuận, nên chúng tôi luôn tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Ai cũng có thể tham gia từ người ít đọc, chưa có thói quen đọc đến những người suy nghĩ rất sâu về các lĩnh vực trong nhóm đọc. Và nhóm đọc đa dạng dòng sách để ai cũng có thể tham gia và chia sẻ được.
- Ai cũng có quyền chia sẻ và chủ yếu chia sẻ quan điểm về cuốn sách. Khi có xảy ra mâu thuẫn và tranh luận thì cũng chỉ tranh luận về quan điểm trong sách luôn.
- Mọi người luôn sẵn sàng cùng nhau thay đổi cái nguyên tắc, quy tắc và hoạt động ở trong nhóm đọc từ những bài học cùng nhau chiêm nghiệm trong buổi đọc.
- Những người tham gia đọc không chỉ đọc những cuốn sách mà nhóm đề xuất trong buổi hôm đó mà ai có biết cuốn nào hay, liên quan đến lĩnh vực người khác quan tâm có thể đề xuất, giúp đỡ lẫn nhau trong việc tìm ra cuốn sách họ quan tâm.
Các bước tự tổ chức một buổi đọc
- Người điều phối khảo sát trước một cuốn sách phù hợp với mọi người trong công ty, ở nhà, trên trường
- Người điều phối đọc cần nhớ: điều hướng để nhóm chỉ phản biện ý kiến của tác giả cuốn sách thôi. Quy luật đầu tiên là không được phản biện nhau.
- Buổi đọc ở cần được tổ chức ở chế độ mở. Đừng ép buộc mọi người phải tham gia kể cả đối với người đã đăng ký trước đó. Chỉ có người dự khán cũng được vì sự tham gia là tự nguyện.
- Mỗi người đọc 1 chút. Có thể là đọc 1 trang cũng được miễn là có nội dung để chia sẻ. Nên đọc đa dạng thể loại sách để có góc nhìn
Người kể chuyện
- Người thực hành: Ông Phạm Trường Sơn hoạt động trên 25 năm về các vấn đề xã hội tại Việt Nam và các nước Đông Nam Á. Ông có bằng ThS. Chính sách công và hiện giảng dạy ngành công tác xã hội tại nhiều trường cao đẳng, đại học tại TPHCM. Ông Sơn đang là giám đốc Tình Thân Foundation, một tổ chức làm về tài chính vi mô cho người nghèo thành thị tại TPHCM.
- Người lắng nghe và chia sẻ: Thanh Loan